Szwedzki model społeczno-gospodarczy

W dniu 17 maja w siedzibie ROG odbyła się debata w ramach warsztatów dyskusyjnych poświęconych różnym modelom społeczno-gospodarczym. Pierwsze spotkanie poświęcone było omówieniu szwedzkiego modelu społeczno-gospodarczego. Referat przygotował i na pytanie odpowiadał ekonomista kol. Zbigniew Gusiew.

Źródła sukcesu modelowego państwa dobrobytu.

Do końca XIX wieku Szwecja należała do najbardziej zacofanych krajów w Europie. Dziś ma najwyższy w Europie poziom dochodu narodowego na osobę .Rozwój gospodarczy i społeczny Szwecji znacznie odbiegał od form innych krajów kapitalistycznych, ale był tożsamy z innymi krajami skandynawskimi, Jednak Szwecja to odmienna droga rozwoju kapitalizmu. Ze względu na jej socjalny charakter jest bliższa ustrojowi socjalistycznemu. Burżuazja szwedzka była świetnie wykształcona, posiadała umiejętność właściwej oceny rzeczywistości. Zdawała sobie sprawę ze znaczenia i siły klasy robotniczej i jej potężnych związków zawodowych. Zdawała sobie sprawę z tego, że bardziej skuteczny jest kompromis i zachowanie spokoju społecznego, niż walka w postaci strajków i lokautów. Szwedzi rozwiązywali problemy i konflikty na drodze rokowań.

Rządy socjaldemokratów stawiały jasno sprecyzowane cele

1. wzrost gospodarczy
2. pełne zatrudnienie
3. równy start młodzieży
4. rozwój ubezpieczeń społecznych
5. podnoszenie standardu życiowego nie tylko w zakresie dochodu, ale i wyżywienia, mieszkania , wykształcenia.

Kryterium ingerencji państwa w życie gospodarcze uważa się w Szwecji za jedno z podstawowych cech “państwa dobrobytu”. Oznacza ono rozbudowany system usług socjalnych, w jego ramach państwo udziela pomocy jednostkom i grupom dla zapewnienia określonego minimum standardu życiowego. Nie określono perspektyw pastwa dobrobytu. Niemniej panuje przekonanie, że rosnąć będzie rola państwa w tym zakresie.. Od początku XX w rozwój ideologii szwedzkiej partii socjaldemokratycznej związany był z kształtowaniem się teorii pastwa dobrobytu i choć każda partia wypracowywała własne nieco odmienne drogi do dobrobytu, to wszystkie łączą się ściśle z procesem stopniowych zmian z wprowadzaniem uchwalonych przez parlament reform. W rezultacie partie te uzyskiwały znaczne sukcesy na polu gospodarczym i społecznym.

Partie rezygnując z marksizmu nie odrzucały socjalizmu. Jednak miał być to socjalizm demokratyczny. Droga ewolucji będzie prowadzić metodami pokojowymi do ustroju sprawiedliwości społecznej, dobrobytu, wolności i pokoju. Taki socjalizm nie jest sprzeczny z treścią indologii burżuazyjnej, bowiem zakłada utrzymanie prywatnej własności środków produkcji. W rzeczywistości celem partii socjaldemokratycznej przestała być zmiana ustroju, ale doskonalenie kapitalizmu, poprzez łagodzenie jego sprzeczności, czemu służy realizowana na szeroką skalę polityka dobrobytu.

Polityka dobrobytu realizowana w Szwecji tworzy swoisty konglomerat liberalno-socjalistyczny, ponieważ głosi konieczność reformowania kapitalizmu przy zachowaniu prywatnej własności środków produkcji. Szybki rozwój sił wytwórczych pociągnął za sobą zmiany w stosunkach produkcji. Narastał konflikt między zmieniającą się bazą kapitalistyczną a nadbudową, co zaczęło zagrażać istnieniu kapitalizmu. Jedyną szansą dla ratowania tego systemu mogły być zmiany w nadbudowie, ale takie, które nie naruszają podstaw ustrojowych. W tym sensie “dobrobyt oferowany przez państwo” nie stanowił wyrazu wspaniałomyślności rządu, a konieczny warunek przetrwania kapitalizmu. Innymi słowy, polityka dobrobytu to po prostu trzecia droga, która bierze z socjalizmu idee równości, braterstwa i wolności łącząc jednocześnie cele kapitalistyczne. Na tej drodze zostają wyeliminowane negatywne zjawiska towarzyszące osobno obu krańcowym rozwiązaniom.

W sferze życia gospodarczego łączy zalety prywatnej inicjatywy z czynnikami gwarantującymi społeczeństwu dobrobyt wynikający z wyrównywania dochodów społecznych, zapewnienia pełnego trudnienia, zagwarantowania pewnego minimum środków utrzymania, rozbudowy systemu ubezpieczeń społecznych, oraz zapewnienie harmonicznego rozwoju gospodarczego, stabilizacji gospodarczej, między innymi za pomocą planowania.

Interwencjonizm oznacza aktywny udział państwa kapitalistycznego w życiu gospodarczym.

To zanaczy, - pomoc finansową dla przedsiębiorstw nierentownych, lub ich nacjonalizacja.

Ustalanie cen gwarantowanych w rolnictwie, oddziaływanie na politykę płac w

celu zwiększenia konkurencyjności rodzimego przemysłu, protekcjonizm celny,

oraz oddziaływanie na gospodarkę poprzez politykę pieniężno kredytową.

Operując takimi instrumentami państwo wpływa na stabilizację koniunktury, na wzrost rozmiarów zatrudnienia, na podział dochodu narodowego, a więc na sprawy, które stanowią przedmiot państwa dobrobytu. Można też stwierdzić, że teoria “państwa dobrobytu” jest jedną z koncepcji dotyczących ingerencji państwa w życie społeczno-gospodarcze. Interwencjonizm państwowy możemy też przyjąć jako teorię ekonomiczną. Przedmiotem ekonomii dobrobytu jest szeroko pojęty dobrobyt społeczny, a więc nie tylko podział dochodu, ale też jego przyrost.

Wskazać należy przyczyny, które prawdopodobnie zadecydowały o szybkim rozwoju zarówno idei, jak i polityki dobrobytu. Przyczyna pierwsza to: ugruntowany od pokoleń nawyk unikania konfliktów zbrojnych wewnętrznych i zewnętrznych. Szwedzi wykazali gotowość do ustępstw tak ze strony robotników jak i kapitalistów, toteż zawsze dochodziło do kompromisów, zaś w polityce zagranicznej zawsze przestrzegano zasady neutralności państwa. W związku z tym korzystniejsza niż w innych krajach była sytuacja klasy robotniczej, ponieważ w Szwecji nie występowały ostre konflikty klasowe.

Pewien wpływ na rozwój idei państwa dobrobytu miała w Szwecji kalwińska wersja protestantyzmu – szczególnie zaś protestancka teoria wartości, braterstwa i solidarności, oraz szacunku dla własności i pracy, która przeszła do programów partii politycznych i uzyskała powszechną akceptację. Szwedzki kierunek ekonomii politycznej w tworzeniu państwa dobrobytu zwany jest Szkołą Sztokholmską. Skuteczność polityki szwedzkiej wynikała z tego, że wykorzystywała dorobek Szkoły Sztokholmskiej a następnie teorię Keynesa. Teoria ta dawała możliwości poprawy położenia klasy robotniczej.(zwiększanie globalnego popytu poprzez wzrost płac). Z drugiej strony wyznaczała zakres interwencji państwa w życie gospodarcze bez naruszania prywatnej własności środków produkcji W ten sposób kapitaliści i robotnicy zaakceptowali drogę reform. Zapożyczenie pewnych doświadczeń angielskich, przyspieszył rozwój idei państwa dobrobytu. Pracę przedstawicieli szwedzkiej nauki należy, obok teorii Keynesa uznać za podstawę prowadzonej w tym kraju polityki regulowanego kapitalizmu.

Trzon pierwszej partii socjaldemokratycznej stanowili rzemieślnicy oraz robotnicy o bardzo wysokich kwalifikacjach tzw. arystokracja robotnicza. Uważa się, że w związkach socjaldemokratów z liberałami (w początkowym okresie działalności socjaldemokratów) można upatrywać późniejszego współdziałania i polityki wzajemnych ustępstw między robotnikami a pracodawcami). Współdziałanie obu partii sprzyjało wzajemnemu przenikaniu pewnych poglądów i idei, powstała atmosfera sprzyjająca negocjacjom i praktycznie powolnych przemian.. We wstępnej fazie przemian dopuszczono ingerencję państwa w ekonomikę wtedy, kiedy wymagały tego względy bezpieczeństwa wewnętrznego tj. nadmiernego bezrobocia (uznano powyżej 5%) czy konieczności poprawy sytuacji niektórych grup społecznych. Te względy zaważyły na rozszerzeniu zakresu ingerencji państwa a pozytywne doświadczenia torowały drogę do dalszej jego ekspansji.

Prowadzona przez wiele lat po wojnie kampania propagandowa ugruntowała w społeczeństwie przekonanie, że dla osiągnięcia dobrobytu o wiele ważniejsze są wyniki ekonomiczne przedsiębiorstw niż forma własności.. Jeżeli jednak występuje własność państwowa to z powodu prowadzenia działalności w takich dziedzinach i w takich warunkach, których jako najmniej korzystnych unika kapitał.

1 bezpośrednio zarządzane przez państwo

2 państwowe lub prywatno państwowe s-ki akcyjne

Udział przedsiębiorstw państwowych w krajowej produkcji przemysłowej jest skromny i wynosi 4%. Na sektor prywatny przypada 94% a na spółdzielczy 2% produkcji. Cechą charakterystyczną tego systemu jest doskonale zorganizowany sektor spółdzielczy.

Gospodarka opiera się na planach gospodarczych. W Szwecji nazewnictwo “Planowanie gospodarcze” zastąpiono określeniem “budżet społeczny”. Szczegółowość celów zależy bezpośrednio od długości okresu planowanego.

Krótki plan roczny, to instrument koordynacji, służy stałemu efektywnemu wykorzystywaniu zasobów.

Długi – 4-5 lat to system przewidywań i dyrektyw polityki gospodarczej dla ustalenia celów globalnych. Stanowią one diagnozę i prognozę sytuacji.

Plany perspektywiczne tworzy się w celu prowadzenia długofalowej polityki wzrostu, której przejawem są kolejne etapy realizacji planowania antycyklicznego. Szwedzkie plany gospodarcze mają charakter czysto indykatywny i stanowią zespól przewidywań warunkowych. Zakłada się w nich, że jeżeli sektor państwowy osiągnie pod względem ilościowym pewne wskaźniki planu (płace, podatki, wydatki administracyjne) to sektor prywatny potrafi zrealizować inne planowane cele. Dla sektora prywatnego plany te to nic innego jak zbiór informacji o przewidywanych potrzebach. Mając wiedzę o potrzebach w firmach zmniejsza się ryzyko niepewności. Plany nie są też wiążące dla szwedzkiego rządu.

Pierwsze plany uwzględniały w swoich założeniach poważne braki, dysproporcje.

Koncentrowano się w nich na dwóch zagadnieniach: 1. przyspieszenie tempa wzrostu gospodarczego. 2. zwiększenie inwestycji w kluczowych ogniwach gospodarki, gdzie występowały największe braki. (drogi i budownictwo mieszkaniowe.). Wysoki poziom inwestycji ożywił, co prawda, gospodarkę ale spowodował trudności w budżecie państwa i w bilansie płatniczym. W następnych planach tempo wzrostu było znacznie mniejsze. Rząd realizował plany w tych gałęziach gospodarki, za których produkcję i dystrybucję był bezpośrednio odpowiedzialny. Natomiast rynek sektora prywatnego mobilizowany był takimi instrumentami jak kredyt czy polityka finansowa.

Pewne sektory gospodarki mają dla polityki państwa szczególne znaczenie, gdyż wywierają wpływ na całą gospodarkę. Należą do nich rolnictwo i budownictwo mieszkaniowe. Od polityki w rolnictwie zależy przewidywana w nim redukcja zatrudnienia, a od tego z kolei zależy tempo zwiększania produkcyjności gospodarstw i ich mechanizacja. Budownictwo zaś ze względu na krótki okres (cykl) inwestycyjny pozwala wchłonąć ogromną nadwyżkę siły roboczej w krótkim czasie. Dlatego też polityka państwa w tych sektorach musi mieć charakter długofalowy. Te plany nie są oderwane od praktyki gospodarczej, bowiem opierają się na pewnych podstawach polityki państwa. W dyskusji nad nim uczestniczą, przedstawiciele robotników, pracodawców oraz eksperci życia gospodarczego.

Oprócz szkoleń zawodowych zasadnicze znaczenie w walce z bezrobociem ma przesuwanie siły roboczej. Pomoc państwa obejmuje zwrot kosztów przeprowadzki na nowe tereny, wypłacanie zapomóg i zasiłków do czasu otrzymania pierwszego wynagrodzenia. W przypadku mało korzystnej sprzedaży domu – z powodu przeprowadzki - państwo wypłacało rekompensaty.

Jako istotę dobrobytu należy przyjąć osiągnięcie takiego progu konsumpcji dóbr materialnych i kulturalnych oraz realizacji takiego układu stosunków społecznych, które pozwalają na maksymalny, optymalny rozwój osobowości człowieka i jego twórczych możliwości. W Szwecji państwo przewidziało i zaplanowało prawie wszystko, co może służyć wygodzie obywateli. Człowiek zabezpieczony jest na wypadek śmierci, choroby, kalectwa, macierzyństwa i starości. Państwo zapewnia wysoką względnie stałą stopę zysku monopolom, ale równocześnie musi dążyć do poprawy położenia zatrudnionych, (konieczność realizacji celów dobrobytu.). To sprzeczność tylko pozorna, albowiem we współczesnych warunkach, wysoką względnie stałą stopę zysku dla wszystkich przedsiębiorstw można zapewnić tylko poprzez poprawę sytuacji zatrudnionych, co prowadzi do wzrostu popytu i łagodzi sprzeczności kapitalizmu.

W Szwecji kapitał przemysłu powiązany jest ściśle z kapitałem bankowym. Wyrazem tego jest system udziałów i kontrolnych pakietów akcji. W rezultacie członkowie zarządów banków wchodzą w skład zarządów przedsiębiorstw przemysłowych, pełniąc w nich nierzadko funkcje prezesów. Toteż cztery największe banki szwedzkie sprawują opiekę nad olbrzymią liczbą przedsiębiorstw. W tym skomplikowanym systemie zależności występują także powiązania wielostopniowe, gdzie przedsiębiorstwo kontrolowane przez bank posiada pakiet kontrolny innego przedsiębiorstwa, a to z kolei jeszcze innego.

Realizacja koncepcji państwa dobrobytu dowodzi fałszywości innego dogmatu z liberalnym rodowodem a mianowicie, że rynek ma decydujący wpływ na producentów i na ich programy inwestycyjne. Współczesny rynek w odróżnieniu od rynków okresu, w którym sformułowano taką tezę dowodzi, że rynek nie tylko nie ma decydującego wpływu na producentów, lecz sytuacja jest odwrotna. Konsument współczesny pozostaje pod stałym wpływem reklamy prowadzonej na zlecenie wielkich koncernów, które zainteresowane są tworzeniem się nowych, często sztucznych potrzeb. Konsument nie potrafi czasami samodzielnie decydować co kupić i w jakich ilościach. Ulega on presji i perswazji reklamy czy zwyczajom obowiązującej mody, lub przejmuje panujące wzorce konsumpcyjne. W tej sytuacji rozmiary konsumpcji i jej struktura są funkcją dochodów jednostki (wolnej nadwyżki), poziomu kultury, zasobu informacji, ilości wolnego czasu i charakteru jego spożytkowania. To producenci dóbr konsumpcyjnych narzucają konsumentowi taką a nie inną strukturę potrzeb i związanych z tym kupowaniem wyprodukowanych przez siebie dóbr. Szwedzi mają bardzo dobrze rozwinięty system kredytów. W latach 70. stanowiły one 20% dochodu dyspozycyjnego oraz 13% dochodu narodowego brutto. Stopy procentowe były na poziomie 4-10%.

Sektor publiczny w Szwecji tylko nieznacznie partycypuje, z wyjątkiem przemysłu hutniczego, w bezpośredniej produkcji przemysłowej. Około 4%. Do państwa w Szwecji – podobnie jak w innych krajach Europy Zachodniej należy: poczta, koleje, elektrownie i te dziedziny, których działalność zabezpiecza normalne funkcjonowanie całej gospodarki. Niewielki udział sektora publicznego w produkcji przemysłowej uniemożliwia bezpośrednie oddziaływanie państwa na produkcję, ograniczając jego wpływ na stabilizację dochodów obywateli. W tej sytuacji państwo skupiło swoją uwagę na instrumentach oddziaływania pośredniego, w którego stosowaniu osiągnęło znaczne sukcesy. Instrumenty oddziaływania pośredniego to m.in. planowanie i polityka rezerwy inwestycyjnej. Planowanie w Szwecji jest bardzo ważnym elementem stabilizacji gospodarczej. W większości krajów kapitalistycznych bezrobocie ma charakter stały i choć u Szwedów utrata pracy nie równa się z całkowitą utratą dochodów (działa ubezpieczenie bezrobocia) to jednak poważnie je obniża.

Zatrudnienie jest więc zasadniczym problemem stabilizacji dochodów obywateli w KAŻDYM KRAJU stając się ważnym czynnikiem jego rozwoju gospodarczego. Związki Zawodowe Szwecji argumentują konieczność pełnego zatrudnienia tak: “nie możemy sobie pozwolić na bezrobocie w Szwecji, bo bezrobotni też muszą jeść, więc lepiej niech wszyscy pracują.” Wzrost gospodarczy, rozwój przemysłu, powoduje wzrost zatrudnienia w przemyśle i wzrost płac szybszy niż w rolnictwie, co spowodowało migrację siły roboczej z rolnictwa do przemysłu inspirowaną w dużej mierze przez państwo za pomocą licznych ulg i subsydiów.

Zasada systemu polega na zmniejszeniu wydatków inwestycyjnych w okresie dobrej koniunktury i ich zwiększenia w okresie recesji. W ramach systemu rezerw przedsiębiorstwo może przeznaczyć na wolny od podatku fundusz rezerwowy maksymalnie do 40% dochodów przed opodatkowaniem. Z tej sumy (100%) należy zdeponować w Riksbanku 46% na zablokowanym rachunku bankowym, pozostałe 54% można traktować jak kapitał obrotowy i wydatkować na określone cele w określonym czasie. Przedsiębiorstwa mają alternatywę: albo przeznaczyć część swoich dochodów na fundusz albo zapłacić podatek, który dla spółek akcyjnych wynosi 54%

Fundusz rezerwowy może być przeznaczony na następujące cele:

1. budownictwo mieszkaniowe i przemysłowe;
2. remonty i konserwacje budynków użytkowanych przez przedsiębiorstwa;
3. zakupy maszyn, urządzeń i innego wyposażenia;
4. zakup statków i ich remonty;
5. finansowanie prac geologicznych oraz prac w kopalniach i kamieniołomach;
6. wspieranie produkcji eksportowej.

Po 5 latach od zdeklarowania rezerwy, przedsiębiorstwo może 30% zdeponowanej w banku sumy wykorzystać zgodnie z obowiązującymi w tej sprawie przepisami. Wcześniejsze odblokowanie tego konta może nastąpić, jeśli wymaga tego polityka pracy. Za funkcjonowanie systemu odpowiada ministerstwo finansów i krajowy Urząd Zatrudnienia. I razem decydują o jej wykorzystaniu. Urząd Zatrudnienia odpowiada również za tworzenie nowych miejsc pracy, realizację robót publicznych, za ich rozpoczęcie i zakończenie, za zwiększanie zatrudnienia w budownictwie, a także pobudzanie aktywności zawodowej ludności. Wszystkie te zadania w całości ujęte są przez planowanie. Droga do wcześniejszego uruchomienia rezerw jest bardzo długa i skomplikowana (rezerwy zwalnia parlament). Wzrost rozmiarów rezerw musiał być w pewnym momencie ograniczony, bowiem prowadził do zahamowania ekspansji gospodarczej, ale nie dopuszczał do przegrzania koniunktury. Korzystanie z uwolnionych rezerw w okresie recesji prowadzi do zwiększenia rozmiarów inwestycji a więc do zwiększenia zatrudnienia.

Celem polityki stabilizacji gospodarczej jest przywracanie równowagi w gospodarce, przeciwdziałanie bezrobociu oraz stabilizacji cen. Do instrumentów tej polityki należy zaliczyć cały wachlarz środków o charakterze antycylkicznym zarówno środki pieniężno kredytowe, jak i budżetowe, politykę deficytu budżetowego oraz długu publicznego.

Efektywność progresywnych podatków dochodowych jest większa w okresie dobrej koniunktury. Wzrost dochodów sprawia, że podatnicy “przesuwają się” do wyższych grup dochodowych, do których stosuje się wyższą stopę podatkową. Progresywne podatki hamują wzrost popytu w okresie recesji, kiedy płace nieznacznie spadają i obniża się poziom zatrudnienia, niższe podatki oddziałowują na zmniejszenie dynamiki spadku popytu.

Dzięki temu zmiany tempa wzrostu efektywnego popytu są mniejsze niż zmiany tempa wzrostu dochodów. Ten automatyczny stabilizator wspiera państwo, ponieważ parlament ustalając corocznie stawki podatkowe uchwala wyższe stawki w okresie koniunktury i niższe podczas recesji. Dla społeczeństwa szwedzkiego stabilizacja znaczy zatrudnienie, bo płace są tu i tak wysokie, ponieważ o stały ich wzrost dbają związki zawodowe. W tej sytuacji do instrumentów stabilizacji w polityce dobrobytu należy zaliczyć te, które w sposób bezpośredni przyczyniają się do likwidacji bezrobocia.

Pierwsze to sektor publiczny i bardzo aktywna polityka rynku pracy prowadzona pod nadzorem Krajowego Urzędu Zatrudnienia + planowanie gospodarcze, system rezerw inwestycyjnych + podatek od inwestycji. Znaczenie sektora publicznego w oddziaływaniu na stabilizację dochodów obywateli zależy w znacznej mierze od rozmiarów własności państwowej. Dopiero znacząca ich większość pozwala na bezpośrednie formy oddziaływania na obligatoryjny charakter decyzji państwowych, a szczególną rolę odgrywa polityka pieniężno-kredytowa. Formy własności państwowej – spółki skarbu państwa, odgrywają poważną rolę w sektorze państwowym, dotyczy to głównie sektorów strategicznych, a to: elektrownie, z których państwo stworzyło państwowy system energetyczny. Szwedzki bank kredytowy, którego 99% akcji należy do państwa, bank ten obsługuje państwowe operacje finansowe, natomiast B.C Szwecji (Riks Bank) zajmuje się wyłącznie zabezpieczeniem obiegu pieniężnego i emisją.

Podatek od inwestycji.

Oddziaływanie państwa na rozmiary inwestycji nie ograniczają się do systemu rezerw inwestycyjnych. Podatek inwestycyjny ma charakter podatku bezpośredniego i jest nakładany na wydatki w okresie dobrej koniunktury dla obniżenia poziomu inwestycji. Podatek pobierany jest raz w roku od łącznej sumy wydatków inwestycyjnych podlegających opodatkowaniu, pomniejszony o sumy zwolnień obowiązujących w danym roku. Wysokość podatku kształtuje się na poziomie 10-12% sumy inwestycji. Skuteczność tego podatku jest największa przy inwestycjach, których przewidywana rentowność jest stosunkowo mała, wtedy podatek może doprowadzić do likwidacji spodziewanego zysku i uczynić przedsięwzięcie nierentownym. Podatek ten realizuje cel tylko wtedy, kiedy stosowany jest okresowo. Pozostawienie go na dłuższy czas doprowadza do obniżenia ogólnych rozmiarów inwestycji zarówno w okresie dobrej koniunktury, jak i recesji.

Mają na celu likwidację sezonowego bezrobocia. Roboty obejmują: budowę i naprawę dróg, mostów, portów, kanałów, a także inne projekty, które mogą być rozpoczęte w krótkim czasie.

Roboty publiczne, subsydiowane przez państwo można podzielić na państwowe i samorządowe. Państwowe uruchamia Krajowy Urząd Zatrudnienia i finansowane są z funduszu przeznaczonego w budżecie na rynek pracy lub instytucje publiczne, np. Królewski Urząd Dróg, który wtedy zwiększa zatrudnienie przy remoncie lub budowie dróg publicznych. Nakłady na ten cel objęte są planowaniem. Roboty publiczne muszą spełniać następujące warunki: - Rozmiary robót muszą rosnąć, jeśli spada poziom aktywności gospodarczej lub obserwuje się tendencję stagnacji gospodarczej. Muszą one rosnąć podczas zimy i maleć w lecie, likwidując w ten sposób bezrobocie sezonowe. Mają być stosowane w rejonach słabo rozwiniętych technicznie i charakteryzujących się nadmiarem siły roboczej. Kolejny warunek, to możliwość szybkiego rozpoczęcia i zakończenia prac.

Pozwala ona na dodatkowe finansowanie robót publicznych, gdy bezrobocie wzrasta a inne środki likwidacji bezrobocia są niewystarczające. Środki na ten cel przewidziane są w budżecie i mogą być realizowane przez KUZ. Specyfika tego instrumentu polega na tym, że w danym roku można wydatkować więcej środków niż przewidywano w budżecie. Rezerwa ta istnieje tylko formalnie a stanowi ją zbiór rządowych projektów prac na następne 5 lat z możliwością wcześniejszego ich wykorzystania na wypadek wzrostu bezrobocia. Możliwości korzystania z publicznej rezerwy są bardzo szerokie i na ten cel wydatkowane są bardzo poważne środki sięgające miliardów koron.

Rola państwa w podziale dochodu Szwecji.

Wszelkie definicje szwedzkiego państwa dobrobytu odnoszą się do dobrobytu materialnego, czyli do wysokiego poziomu dochodów i rozwiniętej opieki społecznej. W koszyku dóbr Szwedów znajduje się domek nad jeziorem, wycieczki na Wyspy Kanaryjskie i do Hiszpanii, prawie każda rodzina ma samochód. Łączne dochody z pracy stanowią 66,3 %dochodu narodowego brutto.

Mówiąc o wyrównywaniu dochodów rządowi nie chodziło oczywiście o całkowity egalitaryzm w dochodach, ale zmniejszenie ich różnic. Po II wojnie światowej ogłoszono tzw rewolucję w dochodach. Podstawą tego jest przede wszystkim wzrost udziału płac w dochodzie narodowym. W statystykach szwedzkich do dochodów z pracy zalicza się nie tylko płace, ale i takie elementy jak wydatki państwa na rynek pracy, czy opłaty pracodawców na FUS. Zawyżają one dochody pracowników, szczególnie opłaty pracodawców, które wykazują szybki wzrost. Opłat tych faktycznie nie można uważać za część płac, ponieważ nie wpływają one na poziom zarobków.

Powołano speckomisje ds. rozstrzygnięcia sporów płacowych a także zobowiązano związkowe organizacje pracownicze (Szwedzka Konfederacja Związków Zawodowych) oraz związkowe organizacje pracodawców (Konferencja Szwedzkich Pracodawców) do prowadzenia rozmów w taki sposób, aby unikać wzajemnych nieporozumień i napięć.

Początkowo płace kształtowały się w sposób żywiołowy i były wynikiem przetargu między pracodawcami a rynkiem pracy. Następnie powołano Komitet Rynku Pracy, w którego skład wchodziły obie strony. Po dwóch latach prac podpisano Umowę Podstawową, która od tej pory jest podstawą dla wszystkich umów między pracownikami i pracodawcami. W zakresie kompetencji Komitetu było ustalanie poziomu płac, warunków pracy oraz konsultacji różnych kwestii, jak zwolnienia czy przerwy w pracy. Dla nadzoru powołano Radę Rynków Pracy, w której skład weszli przedstawiciele obu organizacji na równych zasadach. Rada została wyposażona w dość znaczny zakres uprawnień dotyczących rozstrzygania sporów. Praktyka wykazała, że był to punkt przełomowy w kształtowaniu się spokoju społecznego. Umowę podstawową akceptowały kolejno wszystkie organizacje związkowe, co spowodowało, że strajki i lokauty ustały prawie zupełnie. O istnieniu polityki płac można mówić dopiero po podpisaniu “Umowy Podstawowej”.

Wpływy do budżetu mają ścisły związek z wydatkami na dobrobyt społeczny. Ich udział w pokrywaniu wydatków jest zasadniczy, choć nie jedyny. Poważne opłaty wnoszą pracodawcy i pracownicy w ramach szeroko rozumianego systemu ubezpieczeń społecznych. W Szwecji państwo bierze na siebie odpowiedzialność za utrzymanie na wysokim poziomie dochodów tych wszystkich, którzy nie są w stanie zabezpieczyć ich sobie na własną rękę. Dotyczy to ludzi w podeszłym wieku bądź niezdolnych do pracy, bezrobotnych i wszystkich tych, których niskie dochody (albo ich brak) powinien być uzupełniany przez system ubezpieczeniowy czy pomoc publiczną.

O realizacji polityki dobrobytu w zakresie opieki społecznej można mówić wtedy, gdy jej rozwój wyraźnie wyprzedza wzrost gospodarczy. Można to mierzyć wzrostem udziału na ten cel wydatków w dochodzie narodowym, ale tylko wtedy, gdy charakteryzuje go kompleksowość i różnorodność a osiągnięcia kraju przekraczają znacznie poziom uznawany powszechnie za średni czy normalny. Pamiętać należy, że ciężar ubezpieczenia emerytur i rent już od 1913 r brało na siebie państwo, a ubezpieczeni w niewielkiej części. Np. już w 1928 roku minionego stulecia wpłaty ubezpieczonych były na poziomie 25 mln. koron a wydatki państwa na ten cel wynosiły 400 mln. Koron, czyli 6.3% wydatków na ubezpieczenie płacili ubezpieczeni a od tego czasu opieka nad ludźmi w podeszłym wieku została znacznie rozszerzona.

W systemie szwedzkim istnieje pieniężna i niepieniężna forma pomocy społecznej.

Pierwsza – polega na tym, że państwo przekazuje środki i nie otrzymuje ekwiwalentu (podatku) od emerytur, dodatków rodzinnych, dodatków czynszowych i innych. Drugie - to subsydia dla niektórych sektorów ekonomicznych. W rezultacie tych działań obniżają się ceny dóbr, czy usług np. na naukę, opiekę lekarską, dożywianie dzieci w szkołach.

Opieka lekarska i zasiłki chorobowe.

Od 1955 r istnieje obowiązek ubezpieczeń lekarskich, dotyczy to: leczenia szpitalnego, leczenia w okresie rekonwalescencji, leczenia stomatologicznego. Program ten realizowany jest z podatku dochodowego (pracowników i pracodawców) oraz dotacji państwowych. Pracownicy o najniższych dochodach z opłat tych są zwolnieni. W rezultacie koszty ubezpieczeń lekarskich pokrywane są w 33% przez państwo, w 40% przez pracodawców a 27% przez pracowników.

W ramach systemu ubezpieczonemu przysługuje: zwrot kosztów leczenia, zasiłek chorobowy oraz zasiłek w związku z urodzeniem dziecka i opieka nad chorym dzieckiem. Za wizytę u lekarza pacjent płaci 12 kr., zaś za wizytę w domu 20 kr. Ubezpieczenie pokrywa koszty przejazdu chorego do lekarza i z powrotem. Chory nie ponosi kosztów leczenia szpitalnego. Otrzymuje zwrot kosztów związanych z leczeniem w okresie rekonwalescencji, np. gimnastyka lecznicza. Ubezpieczony ma 50% zniżki na leki, przy czym jednorazowy koszt (opłata) za leki nie może przekroczyć 15 kr. Usługi stomatologiczne w 50% pokrywa państwo. Wskaźnik łóżek na 1000 mieszkańców jest najwyższy na świecie i wynosi 125. Wysokość zasiłku chorobowego jest jednakowa dla wszystkich i wynosi 6 kr. Dziennie. W zależności od zarobków kwota ta może być podwyższona do 52 koron dziennie. Chory otrzymuje też dodatek dla dzieci 1 kr. na jedno lub dwoje dzieci dziennie zaś 2 kr za 3 lub 4 dzieci i 3 kr. za 5 i więcej dzieci.

W czasie pobytu w szpitalu ubezpieczeni otrzymują “zasiłek domowy” w wys.( 3 do 26 kr.) to jest połowa zasiłku chorobowego oraz dodatki na dzieci. Zasiłek razem z dodatkami wynosi ok. 80% dochodów a przy przedłużającym się okresie bezrobocia wysokość zasiłku obniża się do 50% początkowej wysokości. Zasiłek porodowy to min. 25 kr. dziennie wypłacany przez pół roku temu rodzicowi, który opiekuje się dzieckiem.- przysługuje on także niepracującym.

System emerytur szwedzkich składa się z emerytury podstawowej i dodatkowej.

Emerytura podstawowa wypłacana jest wszystkim po ukończeniu 67 roku życia i jest jednakowa dla wszystkich. Nie zależy od dochodów ani od wysokości wpłacanych składek. Finansowane są w 70% przez budżet państwa, w 30% przez pracownika. Wysokość emerytury kształtowana jest automatycznie w zależności od kosztów utrzymania. Wskaźnik kosztów utrzymania obliczany jest co miesiąc i na podstawie aktualnych cen. Przedłużenie z woli pracownika okresu pracy do 70–go roku życia powoduje podwyższenie emerytury o 21%. Emerytury są wolne od podatków, ale tylko wtedy, kiedy emeryt nie podejmuje dalszej pracy. Ubezpieczenia od bezrobocia i podstawowej emerytury w 70% finansuje rząd centralny. Ubezpieczenia od wypadków i emerytury dodatkowe ponoszą pracodawcy. Sami ubezpieczeni partycypują w kosztach ubezpieczeń lekarskich i emerytury podstawowej. Samorządy lokalne nie biorą udziału w finansowaniu ubezpieczeń.

Ustawa przyznaje pracownikowi który ukończył 67 lat emeryturę dodatkową, wynoszącą 60% przeciętnego rocznego dochodu z 15 najkorzystniejszych lat pracy. (w praktyce bierze się pod uwagę cały okres zatrudnienia). Wypłaty dokonywane są ze specjalnego funduszu Powszechnego funduszu Emerytalnego. Środki na ten cel pochodzą w całości od PRACODAWÓW. Środki te wynosiły 11% funduszu płac. Ogromne sumy tego funduszu służą do finansowania budownictwa mieszkaniowego i innych wydatków rządowych, np. na budowę domów opieki społecznej dla osób starszych.

Pomoc dla dzieci i rodziny.

Pierwszym elementem pomocy rodzinie jest system dodatków rodzinnych ,organizowanie wypoczynku dla dzieci, finansowanie żłobków, służby zdrowia w szkołach, posiłków w szkołach. Dodatki rodzinne po 1500 kr. na dziecko do 16-go roku życia rocznie, bez względu na zarobki rodziców pokrywane są z budżetu państwa, a wypłacane raz na kwartał, tj po 375 kr kwartalnie. Funkcjonują także dodatki specjalne dla osób samotnie wychowujących dzieci oraz dla sierot.

Organizowane są bezpłatne wakacje dla dzieci do 14-go roku, których rodzice są w trudnej sytuacji materialnej. Kwoty dodatków to poważna pozycja w budżecie rodzin – przykład: robotnik zarabiający 30000 kr. po opodatkowaniu otrzyma 19932 kr., jeżeli ma np. 5 dzieci to suma dodatków sięga 40% dochodów do dyspozycji. W ten sposób dodatki rodzinne prowadzą do pewnego wyrównania standardów życia między rodzinami z dziećmi i bezdzietnymi.

Państwo popiera rozwój budownictwa mieszkaniowego jako ważny element likwidacji bezrobocia, oraz jako skuteczny instrument polityki stabilizacji gospodarczej. Pomoc państwa polega na udzielaniu pożyczek na cele mieszkaniowe. Obecnie 90% środków na te cele pochodzi z pożyczek rządowych. Pożyczki te oprocentowane są na 4% a ich zwrot następuje po 30 latach. Z ogólnej liczby 100% mieszkań 4% mieszkań wybudowały samorządy lokalne, 56% spółdzielnie mieszkaniowe i 40% przypada na budownictwo indywidualne.

Poszczególne elementy charakterystyczne dla szwedzkiego modelu społeczno-gospodarczego funkcjonują nadal w systemach wielu krajów Europy Zachodniej. Droga transformacji ustrojowej, jaką poszły kraje Europy Środkowej i Wschodniej, znacznie odbiega od tego modelu. Dotyczy to szczególnie Polski, kraju, gdzie zdecydowano się na drakoński eksperyment gospodarczy, a który po latach okazał się niewypałem.

Zbigniew Gusiew